De vicieuze cirkel van slecht slapen

Iedereen heeft weleens last van slapeloosheid. Soms echter houdt slapeloosheid aan en wordt het een probleem. Vooral als slapeloosheid langer aanhoudt, kan dit overdag klachten veroorzaken zoals vermoeidheid, vergeetachtigheid, beperkingen in functioneren sociaal of op het werk, somberheid en slaperigheid. Hieraan liggen verschillende factoren ten grondslag, namelijk voorbestemde, uitlokkende en onderhoudende factoren. (Verbeek & Van de Laar, 2010)

Met voorbestemde factoren wordt bedoeld dat er een bepaalde aanleg kan zijn voor het ontwikkelen van slaapproblemen. Die aanleg kan biologisch zijn, maar ook te maken hebben met persoonlijkheid (bijvoorbeeld perfectionistisch zijn) of met sociale omstandigheden (bijvoorbeeld wonen in een onveilige omgeving). Uitlokkende factoren zijn factoren die slapeloosheid oproepen. De slapeloosheid wordt uitgelokt door bijvoorbeeld een medisch probleem, een psychische stoornis of een stressvolle levensgebeurtenis. Vaak verdwijnt de slapeloosheid weer als de uitlokkende factor niet meer aanwezig is of vermindert. Maar het kan ook zo zijn dat de slaapproblemen ook na het uitdoven van de uitlokkende factor aanhouden. Dan zijn er vaak factoren die de slapeloosheid in stand houden, zoals lang in bed blijven liggen, regelmatig dutten overdag en piekeren. Deze onderhoudende factoren kunnen een vicieuze cirkel tot stand brengen. (Verbeek e.a., 2010)

Bij langerdurende slapeloosheid raakt dus de oorspronkelijke oorzaak op de achtergrond. Na een aantal weken treedt negatieve conditionering op, waardoor de slapeloosheid zichzelf in stand houdt. Mensen ontwikkelen dan vaak een verkeerd slaapgedrag, zoals lang in bed te blijven liggen of gebruik van slaapmiddelen of alcohol. Dit verkeerde slaapgedrag houdt een vicieuze cirkel in stand.

Het slechte slapen zorgt vaak voor een verhoogd niveau van activiteit wanneer het bedtijd is. Er is dan sprake van een verhoogde spierspanning, hoge lichaamstemperatuur, een snellere ademhaling en / of snelle hartslag, mensen kunnen zich emotioneler of angstiger voelen of zij ervaren meer stress en vaak is er sprake van piekeren en allerlei gedachten die de slaap belemmeren.

Dit zichzelf versterkende circulaire karakter is kenmerkend voor slapeloosheid. Slapeloosheid wekt angst en zorgen op om weer niet te kunnen slapen en die angst en zorgen versterken vervolgens de slapeloosheid, los van de oorspronkelijke uitlokkende factor. Bij slaapproblemen die langer dan drie weken aanhouden, speelt dit conditioneringsproces vrijwel altijd een rol. (NHG-werkgroep Slaapproblemen en slaapmiddelen, 2014)

Slecht slapen kan dus versterkt worden of zelfs chronisch worden als gevolg van een vicieuze cirkel van piekeren over het slechte slapen, verkeerde slaapgewoonten en emotionele en lichamelijke overactiviteit. Als je piekert over slaaptekort en wat de gevolgen daarvan zijn voor overdag, dan versterk je deze vicieuze cirkel in feite. (Verbeek & Van de Laar, 2012)

Het doel van een slaaptraining is deze vicieuze cirkel te doorbreken. Door inzicht te ontwikkelen in het eigen slaapgedrag en de eigen slaapgewoonten, kunnen verkeerd aangeleerde slaapgewoonten aangepakt en doorbroken worden. (Verbeek e.a., 2012)

 

Geraadpleegde literatuur:

NHG-werkgroep Slaapproblemen en slaapmiddelen. (2014). NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen (tweede herziening). Huisarts Wet 2014;57(7):352-61.

Verbeek, I. & Laar, van de, M. (2010). Behandeling van langdurige slapeloosheid. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

Verbeek, I. & Laar, van de, M. (2012). Verbeter je slaap. Werkboek voor de cliënt. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.